رأت و لا اذن سمعت و لا خطر على قلب بشر ، آنچه هيچ چشم ( 1 ) نديده است و هيچ گوش چنان نشنيده است و بر خاطر هيچ آدمى ( 2 ) نگذشته است ، او را گفت : سخن گوى ، يعنى خازنان او را . ايشان گفتند : * ( قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ، الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ ) * ، انا حرام على كلّ بخيل و مراء ، گفت : فلاح يافتند آن مؤمنان كه در نماز خاشع باشند . آنگه [ 64 - ر ] گفت : من حرامم بر هر بخيلى و مرائى . * ( وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ ) * ، و آنان كه ايشان از لغو ( 3 ) و سخن بيهده ( 4 ) و كار عبث اعراض كنند و عدول نمايند . عبد اللَّه عبّاس گفت : لغو ، باطل باشد . سدّى گفت : دروغ باشد . كلبى گفت : خلف وعد ( 5 ) باشد . بهرى دگر گفتند : مراد آن است كه ايشان را نهى كردند ( 6 ) از دشنام كافران ، چون كافران ايشان را دشنام دادندى . و لغو در كلام عرب ، هر قولى يا فعلى باشد كه در او فايده نباشد ( 7 ) ، و اين بر اين وجه قبيح باشد . * ( وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ ) * ، آنان ( 8 ) كه ايشان فاعل زكات باشند ، يعنى زكات مال بدهند چون بر ايشان واجب شود . و قوله : * ( لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ ) * ، از فصيحات ( 9 ) قرآن است ، و اين لفظ در كلام عرب آمد ، قال اميّة بن الصّلت - شعر : المطعمون الطَّعام في السّنة الاز مة و الفاعلون للزّكوات * ( وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ ) * ، و آنان كه اندامهاى خود را نگاه دارند از حرام و زنا . * ( إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ ) * ، مگر بر زنانى كه بر ايشان عقد بسته باشند . * ( أَوْ ما مَلَكَتْ ) * ( 10 ) * ( أَيْمانُهُمْ ) * ، يا بر پرستاران ( 11 ) كه ايشان را به ملك يمين دارند . و « ما » در محل جرّ است عطفا على « ازواجهم » كه به وطى اين دو نوع ملوم و مذموم نباشند ، چه شرع حلال كرده است به اين دو سبب . * ( فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ ) * ، هر كه بيرون از اين طلب كند ، يعنى گذشته از زن

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها بجز آل چنان . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها آن . ( 3 ) . آب ، آز : لغوا . ( 4 ) . لب ، آل : بيهوده . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها وعده . ( 6 ) . آج ، لب ، آل : نكردند . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : نبود . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : و آنان . ( 9 ) . اساس : فصحات ، با توجه به همهء نسخه‌ها و منابع لغت تصحيح شد . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها ايمانهم . ( 11 ) . همهء نسخه بدلها : پرستارانى .